Optimus Template

Vive les bébés και η νεοελληνική σαχλαμάρα!

Του: Μανώλη Βαρδή, Αθήνα 7-3-2007 

800000 περισσότερες γεννήσεις στην Γαλλία του 2006. Τι έγινε; Η εμπροσθοφυλακή της αθεϊας και της εκκοσμίκευσης θέλει να συναγωνιστεί ξαφνικά τις παραδοσιοκρατικές κοινωνίες;   Tο τρέχον αφιέρωμα του Nouvel Observateur (αρ. τευχ. 2208, 1-7 Mars 2007) για την αύξηση των γεννήσεων είναι ενδιαφέρον σε πολλά σημεία του, αλλά υπαρξιακά «λυτρωτικό» σ’ ένα μόνο απ’ αυτά. Ο δυτικός ατομικισμός έχει ακόμα πολλά όπλα στη φαρέτρα του για ν’ αντιμετωπίσει τις προκλήσεις των καιρών. Οι αναλύσεις των στατιστικολόγων και των οικονομολόγων του κράτους- πρόνοιας, ο υπολανθάνων γαλλικός εγωϊσμός και οι φεμινιστικές αντιπαραθέσεις είναι εδώ και καιρό γνωστά. Δεν είναι όμως γνωστό ότι τα διαδικτυακά clubs με τις χαριτωμένες ονομασίες «nous-les-mamans.com», «magicmaman.-com», «tresordemaman.com» «neufmois.fr», οι εξομολογήσεις των μαμάδων για την απόλαυση του σώματος τους όταν εγκυμονούν και η πεισματώδης άρνηση της ασφυκτικής μοναξιάς με την επιθυμία για 2,3, ακόμα και 4 παιδιών, όλα αυτά τα καινοφανή για την Ελλάδα της καριέρας, των φραπέδων και της εκ του ασφαλούς ευωχίας ερμηνεύονται από τον Emmanuel Todd με μία αρκετά εύστοχη επισήμανση: ο ατομικισμός, όταν παίρνεται στα σοβαρά, οδηγεί στην απόφαση για γέννηση παιδιών, καθώς το υποκείμενο είναι μόνο του απέναντι στο χάος του και αποφασίζει να πάρει την τύχη στα χέρια του.  Αντίθετα, οι παραδοσιοκρατικές δομές και η passivité του υποκειμένου πλέον το μόνο που προσφέρουν είναι η σαχλαμαρίστικη επιδίωξη καριέρας και διαρκούς νεότητας με φόντο καταναλωτικό. Δεν είναι τυχαίο ότι στην Ισπανία, μία χώρα με τους χαμηλότερους δείκτες γεννητικότητας, τρεις στους τέσσερις σε ηλικία 23-29 ζουν με τους γονείς τους. Το «σπίτι» σαν έσχατο καταφύγιο αποφυγής της ευθύνης. Η αόρατη «συντεχνία» εκσυγχρονιστών και συντηρητικών στην Ελλάδα δεν χρειάζεται ν’ ανησυχεί. Το κοινό τους είναι εξασφαλισμένο, αφού το «προχωρημένο» μοντέλο της αποθέωσης των αναγκών του υποκειμένου τηρείται. Όλοι θέλουν να υπηρετήσουν την καριέρα τους, αλλά και να «χαλαρώνουν» παραδοσιακά στις αργίες και τις καλοκαιρινές διακοπές, απολαμβάνοντας τις εμπειρίες της στιγμής και τον ακόμα αναμενόμενο έρωτα (στο σπίτι με την μαμά και τον μπαμπά), ενώ στο βάθος η συντηρητική θρηνωδία αντηχεί ως συνειδησιακό άλλοθι.

Είναι όντως ενδιαφέρουσα η ανάλυση του Todd που αποδίδει εν τέλει στον ατομικισμό τη στροφή που παρατηρείται προς τη δημιουργία οικογένειας στη Γαλλία και ίσως αλλού στο Δυτικό Κόσμο (έχουν άλλωστε προηγηθεί τα παραδείγματα των Σκανδιναβικών χωρών). Ωστόσο, για ποιόν ατομικισμό μιλάμε τελικά; Άλλωστε, σε τελική ανάλυση, η παρόρμηση για τεκνοποιία ανέκαθεν είχε μια ιδιοτελή - ατομικιστική πλευρά, καθώς αφορά τη διαιώνιση του θνητού ατόμου δια των απογόνων του. Η πλευρά αυτή όμως, θεωρώ ότι εκδηλώνεται στη μεταμοντέρνα εκδοχή της ως σύγχρονος ατομικισμός - και όχι ως κοινωνική επιταγή όπως είναι ο κανόνας στις παραδοσιακές κοινωνίες - υπό πολύ συγκεκριμένες συνθήκες ευημερίας αλλά και προστασίας του ατόμου από τους κινδύνους που συνεπάγεται για το “ευ ζην” η απόκτηση τέκνων (και μάλιστα αρκετών). Η τεκνοποιία ποτέ δεν έπαψε να αποτελεί σύμβολο προσωπικής και κοινωνικής επιτυχίας σε όλες τις κοινωνίες του κόσμου, ενώ αξίζει να παρατηρήσει κανείς ότι σήμερα ακόμα και σε κοινωνίες όπως αυτές του ευρωπαϊκού νότου ή του πρών σοβιετικού μπλοκ που πλήττονται άγρια από την υπογεννητικότητα, η απόκτηση τριών ή τεσσάρων παιδιών από πλούσιες οικογένειες δεν αποτελεί καθόλου σπάνιο φαινόμενο.

Εκεί που θέλω να καταλήξω είναι ότι από ατομικιστική σκοπιά η απόκτηση παιδιών στις σύγχρονες, καταναλωτικού τύπου κοινωνίες αποτελεί μια μορφή αυτοπραγμάτωσης του ατόμου και επομένως τοποθετείται στην κορυφή της περίφημης “πυραμίδας των αναγκών”: Επιδιώκεται αφού πρώτα έχουν καλυφθεί άλλες βασικότερες ανάγκες (βιωτικές, ασφάλειας, κοινωνικής αποδοχής κτλ). Στο καταναλωτικό πρότυπο που καθορίζει τις επιδιώξεις μας η απόκτηση παιδιών δύσκολα νοείται ως παράγοντας κοινωνικής αποδοχής και ως δείγμα επιτυχίας και καταξίωσης χωρίς πρώτα να έχουν εξασφαλισθεί οι απαραίτητοι οικονομικοί πόροι που να προσδίδουν στο άτομο και την οικογένειά του το επιθυμητό κοινωνικό status. Με απλά λόγια, το να κάνει κανείς παιδιά χωρίς προηγουμένως να έχει εξασφαλίσει μια “καλή” δουλειά, ένα “καλό” σπίτι, ένα “καλό” αυτοκίνητο και συνακόλουθα τη δυνατότητα να τα μορφώσει “όπως πρέπει” κτλ θεωρείται στη σημερινή κοινωνία (όπου μάλιστα η έννοια της θυσίας και του περιορισμού της ατομικής απόλαυσης και ευημερίας έχει εξοβελισθεί) ως μια επικίνδυνη υπονόμεση της ποιότητας ζωής κάποιου αλλά και ως ανευθυνότητα απέναντι στα ίδια τα παιδία που θα φέρει στον κόσμο!

Μήπως λοιπόν θα πρέπει να αναζητήσουμε τα θεμελιώδη αίτια αυτής της μίνι δημογραφικής έκρηξης στη Γαλλία όχι τόσο σε μια αιφνίδια, ιδεολογικού τύπου μεταστροφή των υποκειμένων της προς μια άλλη, “ανώτερη” ποιότητα ατομικισμού, όσο στη διαμόρφωση ένος υψηλότερου επιπέδου οικονομικής ανάπτυξης και άρα ευημερίας ή /και κοινωνικής προστασίας που αφορά ένα μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού; Αυτό ίσως αποτελεί την απαραίτητη υλική βάση για τη διαφαινόμενη “ωρίμανση” της γαλλικής κοινωνίας προς την κατεύθυνση της υποχώρησης του καταναλωτικού προτύπου σε λιγότερο ακραίες και καταπιεστικές για το άτομο μορφές.

Στην Ελλάδα θεωρώ ότι βρισκόμαστε ακόμα σε μια πρωϊμότερη φάση ανάπτυξης του καπιταλισμού που ευνοεί την εγωϊστική εκδοχή του ατομικισμού, με ένα ούτως ή άλλως ατελώς ανεπτυγμένο κράτος πρόνοιας και μέσα σε ένα καταναλωτικό πλαίσιο κοινωνικής αποδοχής το οποίο δεν αφήνει πολλά περιθώρια στο άτομο να θυσιάσει τις μικροαπολαύσεις που καθορίζουν το κοινωνικό του προφίλ για να σκεφτεί την απόκτηση οικογένειας.

Δεν είναι λοιπόν, αγαπητέ Μανόλη, μόνο η κουλτούρα της “φραπεδιάς”, το επ’ αόριστο βόλεμα στο σπίτι των γονιών και η εύκολη αποποίηση των ευθυνών οι αιτιώδεις παράγοντες που διαμορφώνουν τη σημερινή υπογεννητικότητα στην Ελλάδα. Αποτελούν και αυτοί αποτελέσματα βαθύτερων οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων που σχετίζονται με το επίπεδο ανάπτυξης του καπιταλισμού στη χώρα μας, του οποίου, αν θέλεις, βιώνουμε σήμερα την πιο “άγουρη” και άγρια μορφή (τηρουμένων βέβαια των ελληνικών ιδιαιτεροτήτων).