Ποιοι τελικά ήταν αυτοί που άλωσαν την Πόλη;
του Μανώλη Βαρδή || www.democracycrisis.com
To ερώτημα δεν είναι άνευ σημασίας. Η επιστημονική έρευνα έχει περιδιαβάσει από την άποψη για μία νέα «φυλή», μείγμα εξισλαμισμένων ελλήνων και σλάβων με τούρκους νομάδες μέχρι την άκρως αντίθετη περί αφοσιωμένων μουσουλμάνων «γαζήδων» (=ιερών πολεμιστών) που ενώθηκαν στον κοινό σκοπό κατά των απίστων χριστιανών.
Η κάθε άποψη έχει βέβαια και ευρύτερες πολιτικές συνδηλώσεις. Κάποτε ήταν στη «μόδα» η αντίληψη περί Οθωμανών ως (εντελώς) Τούρκων (έξω από κάθε θρησκευτικότητα). Σήμερα, αρχίζει και προβάλλεται η «πιο σωστή» ιστορική άποψη περί συνεργασίας πληθυσμών, η οποία βέβαια δεν στερείται και αυτή υστεροβουλίας (βλέπε δόγμα Νταβούτογλου). Όμως η «αλήθεια» πρέπει να λέγεται.
Στους μακρινούς 14ο και 15ο αιώνες η ανεπάρκεια έμψυχου δυναμικού και διοικητικής οργάνωσης στην πλευρά των Οθωμανών είχε σαν αναπόφευκτο αποτέλεσμα την ευρεία εφαρμογή της πολιτικής της «προσαρμογής» (ιστιμαλέτ), που αποδείχθηκε τόσο πετυχημένη.
Αίφνης, βλέπουμε στην κατακτημένη Λήμνο του 1490 ευρεία συμμετοχή του χριστιανικού αγροτικού πληθυσμού στην άμυνα του νησιού δίπλα στη φρουρά των 21 γενίτσαρων. Αίφνης, τα ανίψια του τελευταίου βυζαντινού αυτοκράτορα σταδιοδρομούν ως πασάδες και μεγάλοι βεζίρηδες, και δεν ήταν οι μόνοι: ειδικά στην περίοδο του Πορθητή Μωάμεθ Β΄ τα ύπατα αξιώματα της κυβέρνησης ανοίγονται στην πρώην αριστοκρατία (ελληνική, βουλγαρική, σερβική και αλβανική). Αίφνης, οι αρχικοί τουλάχιστον Σουλτάνοι προτιμούν να ονομάζονται «καίσαρες» (kaysar) και βασιλείς. Αλλά και οι μικρο-ευγενείς δεν πήγαν πίσω, αφού από βυζαντινοί κάτοχοι προνοιών σταδιακά μετατράπηκαν σε οθωμανούς τιμαριούχους.
Φθάνουμε στο σημείο να διαπιστώσουμε στοιχεία πολύ-πολιτισμού στην ευρύτερη περιοχή. Και ναι, και όχι. Το 1416 ξεσπά λαϊκή εξέγερση με στοιχεία αγροτικού «πρωτο-κομμουνισμού» υπό την ηγεσία του σεΐχη Μπεντρεντίν (διασώζεται και από τον ιστορικό Δούκα). Το κίνημα αυτό που εξαπλώθηκε στη δυτική Μ. Ασία και τα Βαλκάνια είχε τη δυναμική της συμφιλίωσης των θρησκειών και του μοιράσματος των υλικών αγαθών. Είναι εδώ που η «σύνθεση» στη βάση εξέρχεται των ορίων και απειλεί το θεσμικό Ισλάμ. Από τότε οι Σουλτάνοι θα ενσωματώσουν τον συγκρητισμό (βλέπε διαμόρφωση του σώματος των γενιτσάρων) και θα τον χρησιμοποιήσουν σαν εργαλείο κινητοποίησης των αγροτικών πληθυσμών.
Δεν πρέπει να ξαφνιαζόμαστε. Έχουμε ενώπιον μας «συνοριακές περιοχές» υψηλού στρατηγικού βάθους. Η ρεαλιστική πολιτική επιβίωσης και κατίσχυσης δεν μπορεί να αρκεστεί σε θρησκευτικές ή φυλετικές αντιπαραθέσεις. Η αρχική βυζαντινή ελίτ εκούσια προσηλυτίζεται σε ένα ανεκτικό πλαίσιο κατάκτησης (θρεμμένο από αυτοπεποίθηση και τακτικές προσαρμογής), και εν συνεχεία οι γόνοι αυτής της αρχικής ελίτ διαμορφώνουν έναν ισλαμικό αυτοκρατορικό μύθο που υπερακοντίζει την ιστορία. Αρχίζουν να παρουσιάζουν τους εαυτούς τους και τη γενιά τους σαν αφοσιωμένους «γαζήδες» που κατατρόπωσαν τους χριστιανούς απίστους.
«Σχετικώς, μπορούμε να αναφέρουμε το παράδειγμα ενός ιεροκήρυκα επί βασιλείας Μπαγεζίτ, ο οποίος, από τζαμί της πρωτεύουσας, της Μπούρσας, έφθασε μέχρι του σημείου να διακηρύξει από άμβωνος ότι ο Ιησούς δεν ήταν σε καμία περίπτωση υποδεέστερος προφήτης από τον Μωάμεθ. Στη συνέχεια, όταν ένας άραβας, από την τάξη των ουλεμάδων, επισήμανε στους συγκεντρωμένους πιστούς τη πλάνη αυτής της άποψης, οι πιστοί απέρριψαν την παρέμβαση του και υιοθέτησαν την άποψη του ιεροκήρυκα….» (απόσπασμα από το βιβλίο του Heath W. Lowry, Η φύση του πρώιμου οθωμανικού κράτους, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2004, σ. 302.)
Είμαστε όμως ακόμα στον 14ο και 15ο αιώνα. Δεν είμαστε στον 21ο αιώνα όπου ανάλογες σπουδαίες ιστορικές διαπιστώσεις προβάλλονται έξω από το συγκεκριμένο τους πλαίσιο για να δικαιολογήσουν άλλα ιδεολογήματα.
Βλέπε συνοπτικά και H Οθωμανική Αυτοκρατορία και οι υπήκοοι της
