|
Τα προκαταρτικά της Άλωσης του 1453
του Μανώλη Βαρδή || www.democracycrisis.com
Η Άλωση της Κων/πολης δεν συνέβη τυχαία. Ήλθε σαν αποτέλεσμα αιώνων παρακμής και αποδυνάμωσης της αυτοκρατορίας, με κορυφαίο σημείο την λατινική άλωση του 1204.
Μία επιμέρους πτυχή των προεργασιών της πτώσης της Βασιλεύουσας ήταν και η προσπάθεια ένωσης των δύο Εκκλησιών (ορθοδόξου και ρωμαιοκαθολικής) στη σύνοδο Φερράρας Φλωρεντίας (1438-1439). Δεν μας ενδιαφέρει επί του προκειμένου η θεολογική διάσταση των γεγονότων όσο η γεωπολιτική της σημασία. Πρωταγωνιστές της ενωτικής συνόδου ο Ιωάννης Η΄Παλαιολόγος και ο πάπας Ρώμης Ευγένιος Δ΄. Ο πρώτος-όπως και άλλοι στο παρελθόν, όπως και ο τελευταίος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ΄-μπροστά στο φάσμα της ολοκληρωτικής κρατικής εξαφάνισης, στρέφεται για βοήθεια στη Δύση, ο δεύτερος, αδύναμος λόγω της περιστολής των παπικών πρωτείων από τη (δυτική) μεταρρυθμιστική σύνοδο της Βασιλείας, ψάχνει έρεισμα στην Ανατολή. Είναι οι δύο «αδύναμοι κρίκοι» σε μία εποχή ραγδαίων αλλαγών και αβεβαιοτήτων. Και φυσικά απέτυχαν. Και απέτυχαν γιατί δεν έπεισαν κανέναν. Ακόμα και ο πολύς Πλήθωνας, που μετείχε στη Σύνοδο, ήταν πολύ δύσπιστος για το όλο εγχείρημα, διότι παρά τον νεοπλατωνισμό του παρέμενε ρεαλιστής πολιτικός νους.
Τον Όρο της Συνόδου (το συμπερασματικό κείμενο) δεν υπέγραψαν-παρά τις αφόρητες αυτοκρατορικές πιέσεις- ο Μάρκος Ευγενικός Εφέσου και οι Πλήθων και Γεώργιος Σχολάριος. Η συμβιβαστική τελική φόρμουλα δεν έλαβε σάρκα ποτέ, γιατί κατά την επιστροφή ο «λαός» της Πόλης (και όχι μόνο) απέρριψε πανηγυρικά την απέλπιδα αυτή προσπάθεια. Δεν γνώριζαν ότι αυτή τους η επιλογή καταδίκαζε το μέλλον της αυτοκρατορίας; Το γνώριζαν, όμως (σε αντίθεση με εμάς τους νεώτερους) αξιολογούσαν αλλιώς τα πράγματα. Έδιναν έμφαση στην παράδοση και στην ιδιοπροσωπία τους, παρά την λογική (αν δει κανείς τις λεπτομέρειες των θεολογικών διενέξεων, θα απορήσει πως αυτές τελικά απορρίφθηκαν από τον λαό). Και επειδή είχαν άλλο φρόνημα, καταλάβαιναν ενσυνείδητα ή ασυνείδητα το γεωπολιτικό πασιφανές: ότι η δυτική στρατιωτική βοήθεια δεν ήταν εξασφαλισμένη αν συμφωνούσαν και ότι ο συνομιλητής τους δεν ήταν σε θέση ισχύος. Τα διδάγματα και οι αναλογίες με το σήμερα είναι αυτονόητα. Για την ιστορία να πούμε ότι τελικά υπήρξε μία στρατιωτική εκστρατεία κατά των επελαυνόντων Οθωμανών, διοργανωμένη από τον πάπα της Ρώμης και σκόρπιους χριστιανούς, η οποία δεν απέφερε σχεδόν τίποτα. Ο λαός της Κων/πολης έμεινε μόνος μπροστά στην καταστροφή του και την επέλεξε ηρωικά.
**το συχνά προβαλλόμενο επιχείρημα ότι αν δεχόντουσαν την ένωση των Εκκλησιών, δεν θα είχαμε τετρακόσια χρόνια σκλαβιάς στους Τούρκους, είναι παντελώς ανερμάτιστο:
α. διότι από ηθική άποψη δεν στέκει, καθώς θα πραγματοποιείτο εναλλακτική επιλογή σκλαβιάς,
β. διότι από ρεαλιστική άποψη δεν ευσταθεί, γιατί κανένας δεν ήταν σε θέση να εγγυηθεί για την καταρρέουσα αυτοκρατορία,
γ. διότι από γεωπολιτική άποψη είναι ανόητο, αφού δυνάμεις της εποχής δεν ήταν ο πάπας της Ρώμης και οι Ούγγροι και Σέρβοι πολέμαρχοι, οι δε Βενετοί (οι μόνοι σοβαροί) είχαν ήδη έλθει σε συνεννοήσεις με τους Οθωμανούς,
δ. διότι από μακρο-ιστορική άποψη είναι ελλιπές, καθώς αποδείχθηκε εκ των πραγμάτων ότι η δυναμική του ελληνισμού δεν αφανίστηκε (μάλλον το αντίθετο),
ε. διότι είναι λογικά ασταθές, αφού κρίνει εκ των υστέρων εξελίξεις και διαδικασίες που ο δρών της εποχής δεν μπορεί καν να αναλογιστεί,
στ. τέλος, διότι είναι εξίσου «ιδεολογικό» με τον δογματικό λόγο των ανθενωτικών ότι προτιμούσαν το τουρκικό φέσι από την λατινική τιάρα.
Βλέπε:
Βλάσιου Φειδά, Εκκλησιαστική Ιστορία, Β΄, Αθήναι 1994
Donald M. Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου. 1261-1453, σε μετάφραση Στάθη Κομνηνού, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα 1999.
|
