Optimus Template

Κοινωνικά Κινήματα και Συλλογική Δράση

Του Αντώνη Καρβούνη || www.democracycrisis.com

Τα κείμενα του βιβλίου δεν προσφέρουν στον αναγνώστη απλώς μια αντιπροσωπευτική εικόνα των ιδεών των ριζοσπαστικών κινημάτων των φιλελεύθερων Ισοπεδωτών και των ουτοπιστών Σκαφτιάδων που δραστηριοποιήθηκαν στο δεύτερο μισό της επαναστατικής δεκαετίας του 1640 στην Αγγλία. Επί της ουσίας συνιστούν σύντομα μαθήματα δημοκρατίας για τις νεότερες γενιές των πολιτικών και των πολιτών, καθώς αποτυπώνουν την ιστορία της Αγγλικής Επανάστασης και ειδικότερα των αγγλικών εμφυλίων (1642-1649) από την πλευρά των «ηττημένων», των «από κάτω», των εκπροσώπων των λαϊκών μαζών. Η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, ο κοινοβουλευτισμός, η πολιτική δημοκρατία, τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα, τα θεσμικά αντίβαρα του πολιτικού συστήματος, οι σχέσεις δημόσιου και ιδιωτικού χώρου, πολιτικής και στρατού και κράτους και εκκλησίας είναι μερικά από τα διαχρονικά ζητήματα που θίγονται στα εν λόγω κείμενα, προλειαίνοντας το έδαφος για τις άλλες δύο αστικές επαναστάσεις (την Αμερικανική και τη Γαλλική) και τη διαμόρφωση των σύγχρονων πολιτικών θεσμών, αλλά ακόμη σημαντικότερο, πιστοποιώντας, αφενός, ότι η πολιτική παράγεται και αναπαράγεται στην αρένα της ίδιας της κοινωνίας που εφαρμόζει και που αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού, και αφετέρου, ότι τα  θέματα που απασχολούν τις δυτικές κοινωνίες τους τελευταίους τρεις αιώνες δεν έχουν προκύψει από τη διορατικότητα των κυβερνήσεων ή την πάλη στο κοινοβούλιο – ούτε καν στα κέντρα εξουσίας της οικονομίας, της επιστήμης, των ΜΜΕ και του κράτους. Αντιθέτως, τέθηκαν και τίθενται στην ημερήσια διάταξη της κοινωνίας από τις ταλαιπωρούμενες από τις αμφιβολίες και αμφισβητήσεις ομάδες και κινήματα που εναντιώνονται στη θεσμοποιημένη αδιαφορία των σύγχρονων πολιτικών συστημάτων.

Εν προκειμένω, καίτοι πολλές από τις ιδέες που εκφράστηκαν από τους Ισοπεδωτές τις συναντά κανείς στα γραπτά του John Locke και, στη συνέχεια, στο Αμερικανικό Σύνταγμα, για αρκετό καιρό τα κείμενά τους παρέμεναν θαμμένα μέχρι τον 19^ο αιώνα όταν ο ιστορικός C.H. Firth τα ανακάλυψε στο Κολέγιο Worcester της Οξφόρδης, ενώ μία από τις πλέον ριζοσπαστικές στιγμές της βρετανικής ιστορίας, οι συζητήσεις για την καθιέρωση καθολικής ανδρικής ψηφοφορίας στο Putney (20 Οκτωβρίου-11 Νοεμβρίου 1647), είναι περιφρονημένη από πολλούς μέχρι σήμερα. Πρόσφατα, μάλιστα, ιστορικοί έχουν σοβαρά αμφισβητήσει τη σημασία του κινήματος στην ιστορία της Αγγλικής Επανάστασης. Πιο συγκεκριμένα, αυτό που εντόνως αμφισβητείται είναι εάν υπήρξε καν το κίνημα των Ισοπεδωτών, τουλάχιστον πριν το φθινόπωρο του 1647, σημειώνοντας ότι ο όρος «Ισοπεδωτές» ήταν ύβρις που απευθύνθηκε προσωπικά στον ηγέτη του κινήματος, John Lilburne, και στους συνεργάτες του. Έχει υποστηριχθεί ότι οι ιδέες των Ισοπεδωτών φαίνονται «σύγχρονες» μόνον όταν προσεγγίζονται μέσα από το διαστρεβλωτικό φακό μιας μαρξιστικής/σοσιαλιστικής ιστοριογραφίας που επιθυμεί να τους τοποθετήσει στο πλαίσιο της παράδοσης του βρετανικού ριζοσπαστισμού. Στην εποχή τους, επισημαίνεται, οι Ισοπεδωτές είχαν ελάχιστη επιρροή και δίκαια θεωρούνται ανάξιοι σχολίων από τους περισσότερους ιστορικούς του εμφυλίου πολέμου μέχρι τα τέλη του 19^ου αιώνα.

Νέα έρευνα, όμως, αποδεικνύει ότι οι βασικοί συγγραφείς του κινήματος, δηλαδή οι Lilburne, Overton, Walwyn και Wildman, βρίσκονταν στο επίκεντρο της πολιτικής αναταραχής του εμφυλίου πολέμου και της επανάστασης. Κάθε άλλο παρά περιθωριακές φιγούρες ήταν. Προσωπικότητες, όπως ο Wildman, στην πραγματικότητα, είχαν στενές σχέσεις με ριζοσπάστες κοινοβουλευτικούς της Βουλής των Κοινοτήτων, όπως οι Henry Marten και Thomas Rainsborough (1610-1648). Πρόσφατες μελέτες στρέφουν την προσοχή μας σε εκείνες τις στιγμές που οι Μεγαλόσχημοι στο Στρατό έλαβαν πολύ σοβαρά υπόψη τους τις ριζοσπαστικές προτάσεις των Ισοπεδωτών, όπως εκείνες της «Συμφωνίας του Λαού». Αυτές οι στιγμές δείχνουν ότι με όρους πραγματισμού η ριζοσπαστική σκέψη ασκούσε σημαντική επιρροή στις εξελίξεις εκείνη την περίοδο και μας υπενθυμίζουν ότι η αποτυχία να επιτευχθεί μια περισσότερο ριζοσπαστική λύση ήταν αποτέλεσμα συγκυριών και όχι κάτι το αναπόφευκτο.

Άλλωστε, το ενδιαφέρον μας για τους Ισοπεδωτές πηγάζει από το γεγονός ότι προμήνυαν τον κόσμο όπου ζούμε σήμερα. Οι ιδέες που επινόησαν είναι οι ιδέες που ακόμη καθοδηγούν τις πράξεις μας, τρεισήμισι αιώνες αργότερα. Τώρα όλα σχεδόν τα αιτήματά τους φαίνονται εφαρμόσιμα και αναγνωρίζονται γενικά ως προϋπόθεση της πολιτικής νομιμότητας.

Είναι, ουσιαστικά, η πρώτη νεότερη πολιτική κίνηση που οργανώθηκε γύρω από την ιδέα της λαϊκής κυριαρχίας μέχρι τα τέλη του 18^ου αιώνα στην Αμερική, τη Βρετανία και τη Γαλλία. Είναι οι πρώτοι δημοκράτες που σκέφτονταν με όρους, όχι της συμμετοχικής αυτοκυβέρνησης, αλλά της αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης. Απαιτούσαν το δικαίωμα επιλογής των κυβερνητών, παρά το δικαίωμα διακυβέρνησης. Είναι οι πρώτοι που ήθελαν γραπτό σύνταγμα για να προστατεύσουν τα δικαιώματα των πολιτών απέναντι στο κράτος. Οι πρώτοι που διεκδικούσαν με μια σύγχρονη αντίληψη ποια δικαιώματα πρέπει να είναι αναφαίρετα: το δικαίωμα να σιωπά κανείς (ο βασανισμός για την απόσπαση ομολογίας ήταν μια κανονική δικαστική διαδικασία στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης) και να εκπροσωπείται νομικά˙ το δικαίωμα ελευθερίας της συνείδησης και του λόγου˙ το δικαίωμα ισότητας ενώπιον του νόμου και ελευθερίας του εμπορίου˙ το δικαίωμα ψήφου και, εμπρός σε μια τυραννία, το δικαίωμα της επανάστασης. Οι Ισοπεδωτές, λοιπόν, δεν ήταν απλώς οι πρώτοι νεότεροι δημοκράτες, αλλά οι πρώτοι που επιζήτησαν την οικοδόμηση του φιλελεύθερου κράτους που σήμερα θεωρούμε δεδομένο.

Οι λαϊκές εξεγέρσεις, είτε αγροτικές είτε αστικές, τα κινήματα ακραίων θρησκευτικών εκφράσεων που οδήγησαν μερικές φορές στη βία σε μεγάλη έκταση, και η ριζοσπαστική πολιτική θεωρία, όλα αυτά τα είχε γνωρίσει η Αγγλία και άλλες χώρες της Ευρώπης τους προηγούμενους αιώνες. Αλλά ποτέ πριν το 1760 ή ακόμη το 1789 δεν βρίσκουμε αυτό το συνδυασμό ριζοσπαστικής δημοσιογραφίας και φυλλαδιογραφίας, ιδεολογικού ζήλου, πολιτικού ακτιβισμού και μαζικής οργάνωσης που συναντούμε στην Αγγλία από το 1646 μέχρι το 1649.

Αλλά αν το κίνημα των Ισοπεδωτών, των οποίων οι ιδέες και η δράση τους κινούνταν για αρκετό χρονικό διάστημα στο περιθώριο των ακαδημαϊκών κύκλων, οι οποίοι ακόμη αρέσκονται σε περιγραφικές εξιστορήσεις των γεγονότων που άλλαξαν τη συνταγματική ιστορία της Βρετανίας, το κίνημα των Σκαφτιάδων (Diggers), των «Αληθινών Ισοπεδωτών», και ειδικότερα η προσωπικότητα, οι ιδέες και το όραμα του ηγέτη τους, του Gerrard Winstanley, για μια εξισωτική κοινωνία την επαύριον του εμφυλίου πολέμου, που διαμόρφωσαν το υπόβαθρο των ιδεών των σύγχρονων εκπροσώπων του αναρχισμού, δύσκολα βρίσκουν θέση δίπλα στους William Godwin, Max Stirner, Pierre-Joseph Prοudhon, Mikhail Bakunin και Peter Kropotkin, τους βασικούς εκπροσώπους, δηλαδή, της αναρχικής παράδοσης, στα περισσότερα σχετικά εγχειρίδια του αναρχικού κινήματος. Μόνος μεταξύ των σύγχρονών του, ο Winstanley αναγνώρισε ότι η ευημερία του προλεταριάτου συνιστά κριτήριο, όχι μόνον για τις πολιτικές αλλά και για τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. O Winstanley μίλησε με την αυθεντική φωνή του προλεταριακού ουτοπισμού, δίνοντας έκφραση στις πρώιμες πολιτικές φιλοδοξίες των μαζών, καθορίζοντας την ευημερία του κοινού ανθρώπου ως το σκοπό μιας δίκαιης πολιτείας, ενώ παράλληλα προετοίμασε το έδαφος για την αγροτική κοινοπολιτεία του Thomas Spence και τους ουτοπιστές σοσιαλιστές του 19^ου αιώνα.

Περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο στοχαστή της εποχής του, ο Winstanley διείσδυσε στην κεντρική σημασία των εξελίξεων της περιόδου και αντιλήφθηκε, με αξιοσημείωτη καθαρότητα, ότι ο εμφύλιος πόλεμος που σηματοδότησε τον θρίαμβο του κοινοβουλευτισμού επί της απολυταρχικής μοναρχίας, όπως υποστήριξαν οι νικητές, ήταν πάνω απ’ όλα μια πάλη για την οικονομική και πολιτική κυριαρχία μεταξύ του μονάρχη και της ανερχόμενης τάξης των ευγενών, οι οποίοι επιζήτησαν τη βοήθεια του λαού με την υπόσχεση να τον απελευθερώσουν από την οικονομική καταπίεση και κοινωνική εξαθλίωση που έως τότε υφίστατο. Η νίκη του Κοινοβουλίου επί της μοναρχίας και ο θρίαμβος της πολιτικής δημοκρατίας που υποστήριζαν οι Ισοπεδωτές δεν συνοδεύτηκαν από την οικονομική χειραφέτηση του λαού, διότι η ουσία της βασιλικής τυραννίας δεν ήταν απλώς η έλλειψη πολιτικής λογοδοσίας του μονάρχη στο αντιπροσωπευτικό σώμα των νεοευγενών, αλλά η ατομική ιδιοκτησία της γης που ουσιαστικά συντηρούσε τα προνόμια όλων των μερίδων του κοινωνικο-πολιτικού κατεστημένου που βρέθηκαν να διεκδικούν την συντήρηση – οι μοναρχικοί – ή την ανακατανομή της εξουσίας – οι αστοί – στην ταραχώδη δεκαετία του 1640. Και στο παρελθόν το βάρος αυτών των πολεμικών αναμετρήσεων μεταξύ των διαφόρων μερίδων των κυρίαρχων τάξεων το έφεραν οι εξαθλιωμένες λαϊκές μάζες, οι οποίες ανταμείβονταν για τις θυσίες τους με την αλλαγή του προσώπου του εκάστοτε τυράννου. Έτσι, στο δρόμο που χάραξαν η αγροτική εξέγερση του 1381, ο John Ball και η Ουτοπία του Thomas More, ο Gerrard Winstanley, η ψυχή των Σκαφτιάδων, στα έργα του The New Law of Righteousness και Law of Freedom,  έθεσε το ζήτημα κατάργησης της κοινωνικής ιεραρχίας και της ατομικής ιδιοκτησίας με σκοπό την εγκαθίδρυση  της ουσιαστικής, οικονομικής  και κοινωνικής δημοκρατίας.

Τα κείμενα, επομένως, παρακολουθούν με χρονολογική σειρά, όπως παρατίθενται, τη δράση των Ισοπεδωτών και Σκαφτιάδων και αποτυπώνουν ανάγλυφα το ιδεολογικό τους στίγμα. Συνοδεύονται με μια μικρή εισαγωγή κάθε φορά ώστε να τίθεται το αναγκαίο ιστορικο-πολιτικό πλαίσιο στο οποίο γράφτηκαν για την καλύτερη κατανόηση του περιεχομένου τους. Φυσικά, πρόκειται για μια επιλογή των πιο αντιπροσωπευτικών κειμένων τους, καθώς δεν είναι επαρκής ο χώρος για μια εξαντλητική παράθεση όλων των γραπτών τους. Ωστόσο, αποτελούν την πρώτη ουσιαστική, πρωτόλεια προσέγγιση των εν λόγω κινημάτων στη χώρα μας, πέρα από περιγραφικές, δευτερογενείς αναλύσεις του ιδεολογικού οπλοστασίου τους που έχουν κατά καιρούς επιχειρηθεί, κυρίως, από την ιστορική οπτική γωνία του θέματος.

(English Summary: The selection of texts in Antonis's Karvounis new book "Social movements and Collective Action", published in Greek language, do not just provide the reader with an introduction to the ideas of the radical movenments of the English War, that is, the liberal Levellers and the utopian Diggers; in essence, they give us short lessons in democracy for the new generations of politicians and citizens, as they reflect the history of the English Revolution, and especially of the english civil wars (1642-1649), through the perspective of the grassroots. Parliamentary sovereignty, civic rights, the relationships between public and private domains, army and politics, state and religion are some of the main topics developed in the texts, making way to the ideas flourished during the other two civic revolutions (American and French). Antonis Karvounis is a political scientist, PhD Newcastle University.