του Σεραφείμ Μακρή ||  www.democracycrisis.com

Στο χθεσινό του κείμενο («Τώρα που οι ψυχωτικοί δολοφόνοι σαρώνουν τη γη, οι πωλητές των σουπερμάρκετ φορούν γραβάτα» (Ντελίλλο, Υπόγειος Κόσμος, 314)» ο ΜΒ προσπαθεί να διατυπώσει μια «μετα-μοντέρνα» προσέγγιση των γεγονότων στη Νορβηγία. Αυτή του η προσπάθεια ξεκινάει με την ισχυρή πεποίθηση ότι «το φαινόμενο της απροσδόκητης μαζικής δολοφονίας αθώων από κάποιο άτομο υπερβαίνει τις όποιες ιδεολογικές, κοινωνιολογικές ή ψυχολογικές αναλύσεις» αλλά και ότι το όλο γεγονός «έτυχε» να δομηθεί με υλικά χριστιανισμού και βορειοευρωπαϊκής μυθολογίας. Ομολογώ ότι, ο κατα βάση φιλελεύθερος σκεπτικισμός μου απέναντι στις βεβαιότητες, σχεδόν θορυβήθηκε από την οξύτητα της διατύπωσης. Αλλά φυσικά μια συζήτηση κάπως πρέπει να ανοίξει και επικοινωνιακά μπορεί να έπρεπε να είναι τόσο οξεία στο άνοιγμα της.

Σκέφτηκα επίσης ότι μια συζήτηση φυσικά και μπορεί να περιέχει αξιολογικές κρίσεις: αν όμως δεν είναι πρωτεύον το ιδεολογικό, το κοινωνιολογικό ή το ψυχολογικό σε μια μαζική δολοφονία τότε κανείς περιμένει με αγωνία να διατυπωθεί ένα επιχείρημα που να στηρίζει την άποψη –διαφορετικά είμαστε ήδη σε ανορθολογικά ύδατα. Και γιατί έτυχε να δομηθεί; Εκατομμύρια άλλοι τυγχάνουν της ίδιας τυχαιότητας (sic!), δηλαδή όταν γεννιούνται, γεννιούνται κάπου στον κόσμο και ανατρέφονται με περίπου παρόμοιες παραδόσεις  αλλά δε βγαίνουν ρε αδερφέ στο δρόμο με ένα καλάσνικοφ ή ότι άλλο τέλος πάντων…Άρα λοιπόν μια δυνατή διαπιστωτική θέση, οφείλει να ακολουθείται αμέσως μετά από μια κατασκευή που να την εξηγεί ή, αλλιώς, να καταλήγει στην παραδοχή ότι τα πάντα είναι ένας τυχαίος περίπατος…Ήταν άραγε το γεγονός ένας Μαύρος Κύκνος; RandomWalk…

«Ζούμε στην εποχή του «ρευστού μοντερνισμού» (liquid modernity), μία εποχή που δεν έχει χώρο για το ατομικό, το ιδιαίτερο και το απροσδόκητο»

Και ύστερα ακολουθεί μια νέα αξιολογική τοποθέτηση που όμως αυτή τη φορά είναι αυτοοριζόμενη: ο ρευστός μοντερνισμός, εποχή στην οποία υποτίθεται ότι ζούμε, ορίζεται αποφατικά ως Α-ατομική! Α-ιδιαίτερη και εντέλει Α-απροσδόκητη…Ζούμε όπως θα έλεγε και οTaleb σε μια μετριοχώρα, όπου τα πάντα τελικά εντάσσονται σε μια καμπύλη σε σχήμα καμπάνας, είναι δηλαδή κανονικοποιημένα και δεν προσδοκούμε την ύπαρξη γεγονότων που δεν έχουμε προβλέψει…Όλοι, μπορεί να είμαστε ίδιες κονσέρβες σε διαφορετικά περιτυλίγματα. Αλλά το πράγμα είχε και συνέχεια:

«Τα σκουπίδια αυτού του πολιτισμού (με την κυριολεκτική ή την αλληγορική έννοια) δεν απομακρύνονται απλά, δεν «γκετοποιούνται», αλλά πολύ περισσότερο ανακυκλώνονται για να ξαναμπούν στην παραγωγική διαδικασία. Οι απορριφθέντες άνθρωποι άλλων εποχών (μετανάστες, άτομα με ειδικές ανάγκες, τρελοί κ.α.) δεν απορρίπτονται, επανα-χρησιμοποιούνται, ενσωματώνονται».

Και ξαφνικά ανακύκλωση: υποπτεύομαι ότι η ανακύκλωση έχει να κάνει όχι με το περιβαλλοντικό της περιεχόμενο όσο με το εργασιακό της: η μισθωτή εργασία έχει ανωνυμοποιηθεί και ακόμα περισσότερο υπάρχει έξω από τον εργάτη ο οποίος την ενδύεται: είναι πια περισσότερο ρόλος παρά παραγωγή. Πως ωστόσο συνδέεται αυτό με τις ενέργειες του δράστη; Κάπου εδώ έχουμε και το πρώτο επιχείρημα: ο δράστης δε γουστάρει δικέ μου την κατάσταση (αλλά γιατί; Να το ιδεολογικό, κοινωνιολογικό και ψυχολογικό που λείπει…) και αποφασίζει να την υπερβεί…Αυτό γίνεται εντέλει ατομικά και έρχεται ως αποτέλεσμα αυτού του ρευστού μοντερνισμού των καιρών μας…Αν ως τώρα περιμέναμε μια κατασκευή, αυτή η πρώτη πέτρα αυτής της κατασκευής τουλάχιστον δεν πείθει…Δεν ψάχνει κανείς για ένα μαθηματικό συλλογισμό –που είναι μάλλον λίγος για τις κοινωνικές επιστήμες, ούτε καν για ένα αλγόριθμο της δράσης από την αρχή ως το τέλος: ψάχνει ωστόσο κανείς να δει πως το α-ατομικό, το α-ιδιαίτερο και το α-απροσδόκητο δίνει αυτή τη δράση που είναι ατομική και έξω από την κανονικοποίηση που επιβάλλει η εποχή και η μετα-μοντέρνα Νορβηγική κοινωνία…Ως τι λοιπόν; Ως αντίδραση; Δυσκολεύομαι να το πιστέψω ότι τελικά τόσες λέξεις έχουν καταλήξει εκεί…

Και συνεχίζει: «Αυτό το λειανθέν επίπεδο σπάει η παράνοια του δολοφόνου, ο οποίος θέλει να εισάγει μόνος του την παλαιότερη, δηλαδή άλλων εποχών,  διάκριση/ διαχωρισμό, μόνο που τώρα αυτή είναι εξατομικευμένη και σημαίνει εξάλειψη-θάνατο (Να σημειωθεί ότι τα Κέντρα Εξολόθρευσης των Ναζί ήταν συλλογικά εγχειρήματα, εκτός των αστικών γερμανικών περιοχών) (...)

Αυτό είναι ένα στοιχείο εσωτερικής αντίδρασης στον «ρευστό μοντερνισμό», που όμως πραγματοποιείται εντός αυτού του κοσμοειδώλου και γι’ αυτό είναι τραγικά καταστροφικό. Δεν είναι όμως το μόνο».

Άρα λοιπόν η εσωτερική αντίδραση που εκφράζεται μέσα στο ρευστό μοντερνισμό είναι παράγωγο του ίδιου του μοντερνισμού: ο α-ατομικός μοντερνισμός ξαφνικά παράγει ατομικότητα.

Ανακεφαλαιώνω: μέχρις εδώ το κείμενο διαπιστώνει ότι ο ρευστός μοντερνισμός φταίει και παραδόξως παράγει προϊόντα (τη συμπεριφορά του δράστη) έξω από τα συνήθη του…

Το ίδιο μοτίβο διατρέχει και τις παραγράφους που ακολουθούν: έλλειψη μιας μεγάλης αφήγησης αφού «Θεός και Ιδεολογία» δεν υπάρχουν οδηγεί στην αυτοπαγίδευση σε ένα κόσμο θραυσμάτων μόνο που πια η επιλογή ποιων θραυσμάτων είναι του ατόμου, γίνεται ατομικά (άρα σε διάσταση με το ρευστό μοντερνισμό;)

Αυτό το κείμενο έχει ξεκινήσει ως μια απάντηση, ένας διάλογος σε δεύτερο χρόνο σε ένα κείμενο. Ωστόσο σημασία έχει πέρα από την κριτική και η θέση. Αισθάνομαι ότι οφείλω μια απάντηση: αν δε δέχομαι αυτή την εξήγηση τότε ποια εξήγηση;

Η όποια εξήγηση νομίζω ότι οφείλει να λάβει υπόψη της τόσο τα Νορβηγικά χαρακτηριστικά γιατί ο δολοφόνος γεννιέται και μεγαλώνει στο μύθο που μια  κοινωνία τρέφει για τον εαυτό της και ο ίδιος υπόκειται στο μύθο που διαμορφώνει. Ακόμα δηλαδή κι αν ισχυριστούμε ότι there is no such thing as society τα γεγονότα μας διαψεύδουν τουλάχιστον στην περίπτωση του Breivik. Έχει λοιπόν σημασία το πώς δομείται και τι παράγει ο Νορβηγικόςexceptionalism (η ιδιαιτερότητα...) Σας θυμίζω ότι η πλούσια Νορβηγία αρνείται την ένταξη στην ΕΕ με δημοψήφισμα. Θυμίζω επίσης ότι η μυθολογία της περιλαμβάνει ένα μέρος όπως η Βαλχάλα, δηλαδή ο παράδεισος, στον οποίο θα μπουν τελικά μόνο πολεμιστές. Είναι επίσης η χώρα που έδωσε nobelΕιρήνης στον πρόεδρο Obama–άρα στην ίδια την Αμερική. Δεν είναι λοιπόν όλα αυτά αδιάφορα. Και ας μην αμελεί κανείς την ψυχολογική διάσταση: δηλώνω αναρμόδιος να την εξετάσω, αλλά διαβάζω όπως και εσείς όλοι για το τι ανακαλύπτει η επιστήμη για τη λειτουργία του μυαλού και υποπτεύομαι ότι δεν απαιτείται παρά συγκεκριμένη δόμηση για το αποτέλεσμα που κατανοούμε…

Αυτά είναι μεταβλητές κοντά στο πρόβλημα, δηλαδή μυαλό καιexceptionalism: τα υπόλοιπα (ακροδεξιά, σιωνισμός, ρευστός μοντερνισμός ακόμα και ιδεολογία) έρχονται μετά, είναι επικοδόμημα, τα έπιπλα για το σπίτι. Αν επιμένω σε τέτοιες εξηγήσεις είναι γιατί ξαναλέω το όργανο με το οποίο επεξεργαζόμαστε τον αισθητηριακό κόσμο είναι συγκεκριμένο και ο κόσμος τον οποίο επεξεργάζεται το μυαλό είναι επίσης συγκεκριμένος. Κι αυτό γιατί πρόκειται για μαζική δολοφονία: η ιδεολογία, η φιλοσοφία, η θρησκεία είναι εξαιρετικά εργαλεία για να εξηγήσουμε πολλές άλλες δράσεις αλλά όχι αυτήν της μαζικής δολοφονίας και αυτό ισχύει με αποχρώσεις σε όλες τις παρόμοιες αποχρώσεις...Προσέξτε: δεν αθωώνω κανέναν που κάνει μια τέτοια αποτρόπαια πράξη, απλά σκέφτομαι ότι η πράξη καθεαυτή μπορεί να έρχεται ως αποτέλεσμα ενός τερατωδώς ιδιοφυούς μυαλού. Είναι επίσης διαφορετικό όταν, απτά και συγκεκριμένα, μια ρητορική προπαγάνδας και μίσους οδηγεί ένα χέρι στη δολοφονία ή στην αυτοκτονία. Όταν δηλαδή έχουμε ένα υποχείριο και οBreivik καταρχάς δε με πείθει ότι ήταν το αποτέλεσμα ενός μίσους... Τα πολιτικά αποτελέσματα της πράξης είναι επίσης μια ξεχωριστή κατηγορία και αφορούν, αυτά πρωτίστως, την ιδεολογία, την κοινωνία και την πολιτική. Είναι αυτά τα εργαλεία ,η ιδεολογία, η κοινωνικές μεταβλητές ακόμα και οι πολιτικές μεταβλητές που θα προσπαθήσουν να εξηγήσουν το πολιτικό αποτέλεσμα, που θα αντιδράσουν απέναντι σε αυτό. Μετά μπορούμε να μιλήσουμε και για ένα τρίτο επίπεδο ανάγνωσης, είτε ρευστού μοντερνισμού είτε ενός νέου στρουκτουραλισμού ή ακόμα και να κάνουμε χωρίς αυτά.